Sociedad Ecuatorial de Quito, upon the equatorial line north of Quito, Real Audiencia de Quito (latitude 0°)
London Royal Society jeSwI' Edmond Halley qaH nger chu' chup: choH true northvo' magnet 'uD variation; DISvamvo' DIS vebDaq westDaq nomHa' vIH. tera' chenmeH patmo' qaS vIHghachvam: Hur yub, qoD nucleus je ghaj tera'; cha' poleDaj ghaj Hoch magnet, 'ej magnet 'oH Hoch 'ay''e'; 'ay'meyvam chev fluid Hap, 'ej rapbogh axisDaq jIr cha', 'ach loQqu' pIm jIrmeH Domeychaj. 1692 bIr poHDaq Seville Cartagena je He ghoS QInvam velqa' 'ej yejHaDvam paw.
Halley qaH nger wIlaj, 'ej Delbe'bogh wanI' wIngu'. rapbogh axisDaq jIrchugh yub nucleus je, rap equatorchaj, 'ej tera' Hoch tlheghmey'e', wa' tlhegh neH 'oH equator'e', cha' 'ay'vam qellu'DI' vIHbe'bogh. Hoch meridian qeng westDaq vIHghach; equator qengbe'. 1692 1693 je equinoxmey jojDaq monochord organ principal pipe je DIpatlhmoHpu'; tlheghDaq yejHaDvam yaH, northDaq southDaq je yaHmey DIlo'pu'. tlheghDaq equinoxmey jojDaq qaStaHvIS DIS bID raptaH cha' pitch; latlh DaqmeyDaq pImchoH, 'ej tlheghvo' chuqchajmo' tInchoH pImghach. vaj mawuq: equatorDaq jan tuning cherlu'chugh, wa' poHvetlh tera' cha' magnet tuning Hev jan; latlh DaqDaq jan tuning cherlu'chugh, cha' magnet ghoHDaq tuning Hev jan.
1. I. Halley qaH nger
1683 DISDaq Philosophical TransactionsDaq compass variation nger ghItlh Halley qaH. bIQDuj DevwI'pu' bejmey lo'taHvIS, HochHom DaqmeyDaq true pole 'angbe' 'uD 'e' 'ang, 'ej tera'Daq deviation pat DelmeH, cha' pole ghajbogh wa' magnet neH yapbe' 'e' 'ang. loS pole chup: tera' Hoch pole retlhDaq cha'.
DaH QInDajDaq latlh ngoDmey Del; loS pole chenlaHmeH mIw, DISmeymo' variation choHmeH meq je QIj. Hur yub qoD nucleus je ghaj tera', 'ej cha' jojDaq fluid Hap tu'lu' 'e' chup. cha' pole ghajbogh magnet 'oH Hoch'e'. tera' axisDaq westvo' eastDaq jIr cha', 'ej qaStaHvIS wa' jaj wa'logh jIr Hoch; 'ach yub buSlu'chugh, loQqu' QIt jIr nucleus. vaj qaStaHvIS DISmey bIStaH nucleus polemey, 'ej westDaq vIH polemeyvam wuvbogh variation. loy 'oH ngerDaj'e', 'ej Hoch vIHghach poH chenmoHlaH vatlh puS DISmey 'e' laj, 'ej batlh HemHa'.
loS pole noHlaHmeH, yapbe' yejHaDvam variation bejmey. 'ach Halley qaH nger QIjlaHbogh wanI' bejta' yejHaD, 'ej ngervamvo' latlh wanI' ngu'ta'; QoQ mIwvaD potlhqu' wanI'vetlh.
2. II. yub nucleus je tlhegh rap
rapbogh axisDaq jIrchugh cha' moQ, rap rotation polemeychaj, 'ej rap equatorchaj. Dochmeyvam HaSta neHmo' lugh wanI'vam; jIrmeH Do wuvbe'. yub tlha'taHvIS nucleus, paSchoHqu'laH nucleus; 'ach yub equatorDaq ratlhtaH nucleus equator Hoch DoD'e'. yub meridianmey retlhDaq eastvo' westDaq vIHtaH Hoch nucleus meridian.
vaj tera'Daq Hoch tlheghmey ghItlhlaHlu'bogh qellu'chugh, Hoch DISDaq cha' magnetvaD raptaHbogh tlhegh neH 'oH equator'e'. Hoch meridianDaq Daq tu'lu'chugh, DISmey qaStaHvIS, Daqvetlh ghoS nucleus polemey pagh Daqvetlhvo' mej; vaj jIr 'uD 'e' tu' Daqvetlh. equatorDaq Daq tu'lu'chugh, Daqvetlh retlh juStaH nucleus polemey, 'ej raptaH tera' cha' polevo' chuqmey; vaj nucleusmo' north south je qellu'DI', wa' DIS ghu' latlh DIS ghu' pImmoHmeH meq tu'be' Daqvetlh.
tlheghDaq vIHbe' 'uD 'e' wImaqbe'. vIHtaH; QuitoDaq HeDaj ghaj variation. tera' botlh Daq qellu'DI', naDev neH Qochbe' yub nucleus je 'e' wImaq neH. variation vIHmeH meq tera'vaD nobta' Halley qaH. 'ej Delbe'taHvIS, equator vIHbe'meH meq je nobta'.
3. III. janmey pitch rap
qaStaHvIS poH nI', harmony HaDwI'pu' nger lugh 'oH nger veb'e', 'ej magnet paqmeyDaj QoQ paqmeyDaj je lo'taHvIS nger qelqu' lalDan vav quv Athanasius Kircher: wa' SIrgh jangmoH latlh SIrgh, pagh SIrgh jangmoH pipe; jangchuqghachvam loadstone iron Hipghach je Segh rap 'oH. ghu'vam noH 'e' nIDbe' yejHaD. wa' Doch neH tu': jan SIrghmey compass 'uD je chenmoHlu'meH iron pagh brass lu'uy'lu', 'ej cha'vam wa' jIrmoHlaHchugh meq, latlh choHbe'chu'chugh meqvetlh, jumbej wanI'.
qaStaHvIS poH nI', ngoDvam tu' Quito organ chenmoHwI'pu' chapel QoQ pInpu' je: organ'a' tuning cherlu'DI', DIS naQ qaStaHvIS chapel monochord pitch rap poltaH, 'ej Seville Lima je QInmeymo', naDev pitch rap polchu' law', vengmeyvetlhDaq motlh polchu' puS. naDev muD poHmey choHbe'ghachmo' qaS wanI' 'e' luHarpu'. latlh meq chup Halley qaH nger; vaj nger tobmeH wuq yejHaD.
4. IV. patlhmoHghachmey luchavlu'bogh
cedar wab SeHwI' beQ DungDaq brass wire monochord cherlu', 'ej vav Mersenne mIw lo'lu'taHvIS monochord wavlu'. ngoQvamvaD organ mach chenmoHlu'; organvetlh chorgh feet principal pipe retlhDaq monochord cherlu', SIrgh pipe je pitch nIb luchavmeH. SIrgh tension SeH 'ughwI', 'ej 'ughwI' choHlu'be' reH; pipe 'elmeH Say'Ha'wI' botlu'. 1692 September equinoxDaq, tlheghDaq yejHaD yaHDaq pitch nIbchu'vaD cha' cherlu'. poH rapDaq Daq rapDaq chenmoHmeH mIw rap lo'bogh cha' monochord cha' pipe je pitch nIbvaD cherlu' je. ghIq Qob botlu'taHvIS northDaq Popayán yaHDaq wa' monochord wa' pipe je qenglu', 'ej southDaq Cuenca yaHDaq latlh monochord latlh pipe je qenglu', 'ej pa' ratlh.
Hoch maS chu'Daq Hoch yaH janmey patlhmoH cha' bejwI'. pitch nIb tlhoS ghajchugh SIrgh pipe je 'ach nIbchu'be'chugh, wab vIHghachmey nomHa' Qoylu'; wabmeyvam 'Ij bejwI'pu', 'ej lupmey togbogh pendulum vIHghachmeyvaD wab vIHghachmeyvam lutoq.
tlhegh yaHDaq September equinoxvo' March equinoxDaq, Hoch patlhmoHghachDaq pagh wab vIHghach Qoylu'. PopayánDaq maS chu' wejDIch pawpa', pendulum HutmaH vIHghach rurbogh mI' qaStaHvIS wa' wab vIHghach Qoylu', 'ej ghIq nomHa' tInchoH. CuencaDaq maS chu' cha'DIch pawpa' nargh wab vIHghach, 'ej March equinox pawDI', pendulum loSmaH vIHghach qaStaHvIS wa' wab vIHghach Qoylu'. tlheghvo' Cuenca Hop law' Popayán Hop puS; 'ej CuencaDaq pitch pImghach tIn law' PopayánDaq pitch pImghach tIn puS.
Daqmeyvetlh muDmo', brass SIHHa'ghachmo', pagh HuDmey DungDaq janmey qenglu'mo' qaS pitch pImghach 'e' qel yejHaD. muDmaj choHbe'ghach luSImDI', puSbe' Popayán Cuenca je muD choHbe'ghach 'e' tu'; 'ughwI' choHlu'be', 'ej wa'logh lu'uy'lu'bogh brass rap lo'lu' 'e' tu'; 'ej janmey pawDI' vIHmoHlu'be'qa' 'e' tu'. tlheghvo' chuq neH tu', pitch pImghach meq latlh tu'be'.
5. V. QoQ mIwvaD wanI'vam wanI'mey
lughchugh Halley qaH, equatorvo' Hopbogh DaqDaq jan tuning cherlu'DI', cha' magnet Devghach tlhej Hev jan; nomHa' jIrchuqHa' cha' magnet, vaj tugh pagh paS pitch rap lon jan; tuning cherwI' ghop Hotbe'taHchugh je qaSbej wanI'. Hoch muD poHDaq organmeychaj tuning lucharqa' Europe pInpu', 'ej muD lupIch; nucleus vIHghach nomHa' lulughnISmoHtaH, 'ej Sovbe'lu'taH 'e' DuH.
equatorDaq pIm ghu'. pa' Qochbe' yub nucleus je; pa' jan tuning cherlu'chugh wa'logh neH cherlu'. organmeychaj tuning chermeH Quito lughoSnIS Europe pInpu' 'e' maqbe' yejHaD, 'ach pawchugh lajqu'lu'. pitch rap patlh Daq luSovnIS, 'ej naDev 'oH Daqvetlh'e' 'e' maq.
6. VI. wIvlu'bogh ngoDmey
Halley qaH nger laj yejHaD 'e' ta; nger ngoQmey laj, 'ej De' veb chel.
wa'DIch: yub nucleus je equator rapmo', tera' Hoch tlheghmey'e', equator neH qengbe' variation westDaq vIHghach.
cha'DIch: tlheghDaq pitch rapvaD monochord organ pipe je cherlu', 'ej pa' bID DIS qaStaHvIS pitch rap pol cha'; 'ach tlheghDaq pitch rapvaD janmey rap cherlu' 'ej tlheghvo' qenglu'chugh, chuqchajmo' pitch pImchoH.
wejDIch: QoQ pitch rap patlh polmeH Daq lugh 'oH equator'e'; pa' monochordDaj pol yejHaDvam, 'ej Hoch equinoxDaq patlhmoHghachmeyDaj much, vay' HaD neHchugh lo'laHmeH.
'uD vIH 'e' tera'vaD 'angta' Halley qaH. wa' Doch neH wIchelnIS: wa' tlhegh tu'lu', 'ej pa' ghoSmeH 'uD ngoQ pagh tu'lu'.
7. Digitisation ghItlh muchwI' QIn (2026)
Sociedad Ecuatorial de Quito Actas baghlu'bogh ghItlhmeyDaq, taHbogh ta'meyvo' ghItlhvam ngo' law' Hoch ngo' puS; yab qempa'Daj 'oH yejHaDvam'e' 'e' Har Equatorial Audio. 2026 DISDaq Spanishvo' mugh 'ej mI' De'Daq choH Equatorial Audio Qul 'ay'. wejDIch wIvlu'bogh ngoDDaq Hoch equinoxDaq De' muchmeH 'Ip tu'lu'; 'Ipvetlhmo' yejHaD muchmeH 'ISjaH chen, 'ej 'ISjaHvetlhmo' Journal of Equatorial Audio Science 'ISjaH chen.
Halley QIn 'oH ghItlh teH'e', 'ej De'Daj potlh muchchu' ghItlhvam. Delbogh yubmey ngaSchuqbogh lajtaHbe' QeD, 'ach taH qech botlh. teH tera' magnetic yotlh westDaq vIHghach, 'ej Hoch DISDaq longitude degree wa' vagh 'ay' nIb mojmoHlu'DI', wa' 'ay' rurbogh chuq vIHtaH. qoD nucleus ghajbej tera'; 1936 DISDaq seismic waves lo'taHvIS nucleusvam tu'lu' 'e' noH Inge Lehmann, 'ej ghIq Sub 'e' tob QeD Qu'mey: fluid porgh qoDDaq Subbogh porgh 'oH. DaH mantle buSlu'DI', nucleus jIrghach patlh lujuv, 'ej 2023 DISDaq mevpu' 'ej latlh lurghDaq jIrchoHpu' 'e' lumaq; magnetically calibrated conductorsvaD wanI'vam wanI'mey qelpu' 'ay'vam, latlh ghItlhDaq (Ferro, Ohm, Flux and Impedance, 2026).
Delbogh SeghDaq lugh je yejHaD nger botlh. rapbogh axisDaq jIr cha' porghchugh, rap equatorchaj; cha' jIrmeH Do qellu'chugh, pImghachchaj SaHbe' ngoDvam. monochord patlhmoHghachmey ta'qa'be' Qul 'ay'; ta'meyDaq Delu'bogh Segh rapDaq muchqa'.